Akustik ve AV teknolojisi danışmanlık firması WSDG, Zeiss-Planetarium Jena'nın yüzüncü yıl dönümü öncesindeki modernizasyon çalışmaları kapsamında akustik tasarım sürecini tamamladı. Dünyanın günümüze ulaşan en eski büyük ölçekli planetaryumu olması nedeniyle, mekanın modernizasyonu kendine has zorluklar barındırıyordu. Ernst-Abbe-Stiftung Jena tarafından görevlendirilen WSDG; mekanın koruma altındaki kubbe yapısını, yeni projeksiyon yüzeyini ve HOLOPLOT sürükleyici ses sistemini entegre eden bir akustik strateji geliştirdi.
Yüzüncü yıl modernizasyonu, mevcut oditoryum içindeki görsel ve akustik koşulları kapsamlı bir şekilde iyileştirmeyi amaçlıyordu. Eski iç kubbe, delikli metal panellerden oluşuyordu; ancak bu panellerin sınırları, deliksiz kenarları ve kusurlu birleşim yerleri yıldız gösterileri ve film projeksiyonları sırasında görünür kalarak hedeflenen kesintisiz görüntü akışını bölüyordu. Bu nedenle yeni sistemin; tam kubbe (fulldome) içerikleri için homojen beyaz bir yüzey oluşturması, gizli hoparlör sistemine ev sahipliği yapması ve oditoryumun yüksek eğimli geometrisi içinde ses dağılımını iyileştirmesi gerekiyordu. Ayrıca, ses alanını optimize etmek amacıyla kubbenin altındaki silindirik duvarların da yeniden tasarlanması gerekiyordu.
18 Temmuz 1926'da açılan Zeiss-Planetarium Jena, köklerini ZEISS mühendisi Dr. Walter Bauersfeld'in öncü çalışmalarına borçludur; Bauersfeld, 1919'un başlarında planetaryum projektörünün temel formunu geliştirmişti. Temmuz 1924'ün sonlarından itibaren, Zeiss fabrikasının çatısındaki geçici bir kubbe altında düzenlenen halka açık test gösterilerine yaklaşık 80.000 ziyaretçi katıldı. Bu yoğun ilgi, mimarlar Schreiter & Schlag tarafından tasarlanan kalıcı ve 25 metre çapındaki planetaryumun geliştirilmesine önayak oldu.
Ernst-Abbe-Stiftung, 2021 yılında Volkshaus Jena'da gerçekleştirilen akustik danışmanlık çalışmasının ardından, Haziran 2025'te planetaryum projesi için WSDG ile anlaştı. Proje kapsamı; akustik envanter ölçümleri, mekan akustiği analizi ve modellemesi, yeni kubbe ekran malzemesinin değerlendirilmesi ve oditoryum akustik düzenleme konseptinin geliştirilmesini içeriyordu. Prof. Dr.-Ing. Wolfgang Ahnert üst düzey akustik denetimi ve stratejik rehberliği üstlenirken; Tobias Behrens, mevcut durum ölçümleri, Endure Screens Micro Pro projeksiyon yüzeyinin akustik özelliklerinin değerlendirilmesi ve kubbe ile duvarlara yönelik oda akustiği düzenlemelerinin geliştirilmesi dahil olmak üzere proje genelindeki akustik danışmanlık süreçlerinden sorumlu oldu. Robin Breitbach, oda akustiği simülasyon modelinin oluşturulması ve detaylandırılması aşamasında; özellikle akustik açıdan etkili farklı malzeme ve yüzeylerin hassas bir şekilde modellenmesi konusunda destek sağladı.
WSDG, Ekim 2025'te, iç mekanı tamamen sökülmeden önce mevcut oditoryumda ölçümler gerçekleştirdi. Koruma altındaki beton kubbe ve iç kısımdaki jeodezik yapıya dokunulmadı. Yapılan ölçümlerle mekanın reverberasyon karakteristikleri belirlendi ve içbükey kubbe ile silindirik alt duvarların oluşturduğu akustik davranış tespit edildi.
Behrens, "Planetaryumu bu denli olağanüstü kılan mimari yapı, aynı zamanda kendine has bir akustik zorluğu da beraberinde getiriyor." diyor. "İçbükey mekanlarda ses yansımaları odak noktalarına yönlenebilir ve ses enerjisi belirli bölgelerde yoğunlaşabilir. Bizim görevimiz, planetaryum gösterileri, film gösterimleri, eğitim programları ve canlı etkinlikler için uygun bir reverberasyon süresini korurken, bu geometrik etkileri kontrol altına almaktı."
Modernizasyon sürecinin temel unsurlarından biri, daha önce parçalı bir yapıya sahip olan iç kubbe kaplamasının, görsel açıdan kesintisiz bir projeksiyon alanıyla değiştirilmesiydi. Proje ekibi, üst düzey projeksiyon uygulamaları için geliştirilmiş bir yüzey olan Endure Screens Micro Pro'yu tercih etti. WSDG; yüzeyin delikli yapısını ve ses geçirgenlik özelliklerini değerlendirerek, gizli konumdaki HOLOPLOT X1 ve X2 Matrix Array sistemlerinin önünde kullanım için uygunluğunu teyit etti.
Micro Pro yüzeyinin arkasına yerleştirilen ses emici bir katman, hem reverberasyon süresini hem de sorun yaratabilecek akustik odaklanma etkilerini kontrol ediyor. Bu sayede kubbe, tam kubbe (fulldome) projeksiyonu için gereken kesintisiz beyaz yüzey özelliğini korurken, aynı zamanda geniş bantlı bir ses emici alan işlevi görüyor.
Behrens durumu şöyle açıklıyor: "İşin püf noktası, kubbeyi tek bir mimari, akustik ve teknolojik sistem olarak ele almaktı. Perdenin kesintisiz bir görüntü sunması, arkasındaki düzenlemenin mekan akustiğini kontrol etmesi ve hoparlörlerin yüzeyin ötesinde etkili kalmaya devam etmesi gerekiyordu. Bu gerekliliklerin hiçbiri birbirinden bağımsız olarak çözülemezdi."
Silindirik alt duvarlar için WSDG; kuadratik kalıntı difüzörleri (QRD'ler), geniş bantlı soğurucular ve yansıtıcı yüzeylerden oluşan bir kombinasyon geliştirdi. QRD elemanları, üzerlerine gelen sesi çeşitli yönlere dağıtarak kavisli geometrinin yol açtığı ses odaklanma etkilerinin kırılmasına yardımcı olur. Geniş bantlı soğurucu alanlar yankı enerjisini kontrol altında tutarken, stratejik bir şekilde korunan yansıtıcı yüzeyler ise odanın aşırı sönümlü hale gelmesini önler.
WSDG, akustik modeli kullanarak, sarmalayıcı ve eşit dağılımlı bir ses alanı oluşturmak amacıyla farklı akustik düzenlemelerin yerleşimini ve dengesini hassas bir şekilde optimize etti. Ortaya çıkan konsept; astronomi sunumları, tam kubbe (fulldome) filmler, eğitim etkinlikleri, konserler ve sürükleyici görsel-işitsel yapımlar dahil olmak üzere planetaryumun çok yönlü programını destekleyecek şekilde tasarlandı.
Akustik çalışmaları, mekanın 100. yıl dönümü kapsamında gerçekleştirilen daha geniş kapsamlı bir teknik yenileme sürecinin bir parçasını oluşturuyordu. ZEISS, mevcut UNIVERSARIUM yıldız projektörünü modernize etti ve 8K çözünürlüğünde tam kubbe görüntüsü sağlayan on bir adet ZEISS VELVET 4K projektörün kurulumunu gerçekleştirdi. HOLOPLOT sistemiyle birlikte bu yeni teknoloji, oditoryumun sürükleyici görsel-işitsel içerik sunma kapasitesini önemli ölçüde artırıyor.
Planetaryum yönetiminin tamamlanan modernizasyon çalışmasına ilişkin değerlendirmesi de olumlu yönde. Zeiss-Planetarium Jena Teknik Müdürü Stefan Harnisch, memnuniyetini abartıdan uzak ancak anlamlı bir ifadeyle şöyle dile getirdi: "İçimde belli bir tatmin duygusu var."
Behrens sözlerini şöyle tamamlıyor: "Planetaryumlar; mimariyi, görüntüyü ve sesi benzersiz ve sürükleyici bir biçimde bir araya getirir. Jena'daki projede amaç, modern planetaryum tasarımının şekillenmesine katkıda bulunmuş simgesel bir yapıya saygı gösterirken, aynı zamanda yeni nesil planetaryum deneyimleri için gereken akustik koşulları sağlamaktı. Bu, tarihi mühendislik ile çağdaş teknolojinin birbirinden ayrılamaz bir bütün oluşturduğu çok özel bir proje."
Modernize edilen Zeiss-Planetarium Jena, 100. yıl kutlamaları kapsamında Temmuz 2026'da yeniden ziyarete açıldı.